Γρηγόρης Λιακατάς: ο φιλόπατρις Κλινοβίτης (1795(;) – 1826) Του φιλολόγου Σπυρίδωνος Βλιώρα.

Ο Γρηγόρης Λιακατάς καταγόταν από τον Κλινοβό, ένα χωριό 30 περίπου χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της Καλαμπάκας.

Κλινοβός

Ο Κλινοβός γενικά ήταν μια ανεπτυγμένη κοινότητα 100 περίπου οικογενειών (ας υποθέσουμε 500 κατοίκων)2 στα 1758,3 ενώ «το 1772 140 (εννοείται οικογενειών),4 εκ των οποίων οι 40 χαρακτηρίζονται ξένες, γεγονός που σημαίνει ότι πρέπει να είχαν βρει άσυλο εκεί οικογένειες από άλλους οικισμούς, ίσως από οικισμούς που είχαν υποστεί ζημίες λόγω των Ορλωφικών.»5 Σε «ἀπογραφὴ σπιτιῶν τοῦ βιλαετίου Τρικάλων» που διενεργήθηκε το φθινόπωρο του 1820, ο οικισμός είχε 100 σπίτια.6

«Ὁ Κλινοβὸς ἀπετελέσθη ἀπὸ τοὺς συνοικισμοὺς ἑπτὰ χωρίων, ὧν σώζονται τὰ ἐρείπια καὶ τὰ ὀνόματα: Ῥιάχοβον, Στρίνοβον, Λιάστινο, Μπουζάνια, Χρύσινον, Μαυροχῶρι καὶ Βίτου, συγκεντρωθέντα ἕνεκα τῶν ἐπιδρομῶν τῶν Τούρκων καὶ τῶν ληστῶν. Ἕνεκα τῆς συγκεντρώσεως ταύτης φαίνεται ἴσως ὁ Κλινοβὸς κατ’ ἔκτασιν εἶναι τὸ μεγαλύτερον χωριὸ τοῦ Ἀσπροποτάμου.»7

Οικογένεια Λιακατά, απώτερη καταγωγή, περίγυρος
Αναφέρεται ότι η οικογένεια Λιακατά καταγόταν από το χωριό Βασταβέτσι8 Ιωαννίνων, μετακόμισε στο Σιράκο κι από κει στον Κλινοβό,9 δεν έχουμε όμως βέβαιες μαρτυρίες που να επιβεβαιώνουν το γεγονός.

Αναφέρεται επίσης πως ο πατέρας του Θύμιος ήταν «σκηνίτης σαρακατσάνος, γιος αρχιτσέλιγκα».10 «Από την ελληνόγλωσση φυλή των Σαρακατσαναίων προήλθε (…) και ο καπετάν Γρηγόρης Λιακατάς, αρματολός στ’ αρματολίκι Κλινοβού.»11

Πιο πιθανόν όμως θεωρούμε να ήταν βλάχος, καθώς αυτό αναφέρει ο Νικόλαος Κασομούλης που συναναστράφηκε επί μακρόν τον Γρηγόρη Λιακατά: «ὁ Γρηγόριος ἦτον ἕνα βλαχάκι.»12

«Ο Λιακατάς ήταν κουτσόβλαχος13 από τον Κλινοβό της Καλαμπάκας, γιος κτηνοτρόφου. Ο πατέρας14 του ήταν από τους πλουσιότερους κτηνοτρόφους του Ασπροποτάμου και είχε τέσσερα αγόρια,15 τον Γληγόρη, τον Μήτρο, τον Κώστα και τον Σωτήρη και μονάκριβη θυγατέρα την πεντάμορφη Δέσπω.»16

Στα χρόνια που ζούσαν οι γονείς και παππούδες του Λιακατά, προύχοντες στον Κλινοβό και την ευρύτερη περιοχή ήταν ο παππούς Γιαννάκης ο Μεγάλος17 και ο πατέρας Ευστάθιος18 του Παϊσίου, του μετέπειτα μητροπολίτη Σταγών. «Παΐσιος ὁ Σταγῶν. Ὁ σεβαστὸς οὗτος κληρικὸς ἐγεννήθη ὑπὸ πατρὸς εὐπατρίδου προύχοντος εἰς τὴν κώμην Κλίναβον καὶ πᾶσαν τὴν χώραν τοῦ Ἀσπροποτάμου.»19

Ο Ευστάθιος ζούσε τουλάχιστον μέχρι το 1787, δηλαδή μέχρι σχεδόν την εποχή που γεννήθηκε ο Γρηγόρης Λιακατάς. «Ἀπαντᾷ τῷ 1787 Εὐστάθιος πατὴρ (…) τοῦ Σταγῶν Παϊσίου».20

Μια ερμηνεία του ονόματος Λιακατάς
«Η λέξη “λιάκατα” επιχωριάζει σ’ αυτή την περιφέρεια της Δυτικής Θεσσαλίας και σημαίνει ό,τι υπάρχει μέσα στην κοιλιά των ζώων ή ακόμα και των ανθρώπων, δηλαδή τα έντερα και όλα τα άλλα. Η φράση “δεν σου βγήκαν τα λιάκατα”, είναι συνηθισμένη στους κατοίκους της περιοχής και σημαίνει: όταν κανείς έχει οξύ και ανυπόφορο κοιλόπονο, τότε αυτός παρομοιάζεται με τον πόνο που νιώθει ο άνθρωπος όταν του βγάζουν τα σωθικά του. Κι αν αυτή η εκδοχή για το όνομα Λιακατάς έχει κάποια αλήθεια, τότε η ονομασία Λιακατάς–Λιακατάδες είναι ενδεικτικό επαγγέλματος, δηλαδή σημαίνει, ίσως, τους ανθρώπους που πουλούσαν, γενικά, τα εντόσθια των σφαζομένων ζώων, που στα χρόνια αυτά αυτό το επάγγελμα είχε μεγάλη διάδοση.»21

1795(;): Γέννηση Γρηγόρη Λιακατά
Δεν γνωρίζουμε πού και πότε γεννήθηκε ο Γρηγόρης Λιακατάς. Ας προσπαθήσουμε να προσεγγίσουμε το έτος της γέννησής του.

Στα 1812, όπως είδαμε,22 πέθανε ο Ευθύμιος Στορνάρης, έπειτα από βαριά ασθένεια, και ανέλαβε το αρματολίκι Ασπροποτάμου ο τριανταεφτάχρονος Νικολός.23 Μερικά χρόνια αργότερα, και οπωσδήποτε πριν — όπως θα δούμε— από τις 2 Οκτωβρίου 1816, ο Αλή πασάς, για λόγους που θα εκθέσουμε σε λίγο, έκανε τον νεαρό («βλαχάκι»24 / «βλαχόπουλο»25) Γρηγόρη Λιακατά καπετάνιο στο κόλι του Κλινοβού και ανάγκασε τον Νικολό Στορνάρη να παντρέψει την κόρη του με τον κολιτζή του Κλινοβού.

Υποθέταμε στην μελέτη μας για τον Στορνάρη πως αυτό έγινε γύρω στα 1815. Αν ο νεαρός Λιακατάς με τους υποκοριστικούς χαρακτηρισμούς «βλαχάκι» / «βλαχόπουλο» ήταν τότε εικοσάχρονος, τότε προκύπτει ότι είχε γεννηθεί γύρω στα 1795, ίσως και πιο πριν.26

Μορφή, μόρφωση

Πορτρέτο του Γρηγόρη Λιακατά, το οποίο φιλοτέχνησε η ζωγράφος κ. Μπέη Παλαμιώτη με βάση την περιγραφή του ήρωα στο Γιαννούλης 1993 (Λιακατάς).

«Ο Λιακατάς ήτο τύπος ωραίου και ιπποτικού ανδρός. Ήταν ο ωραιότερος των Αιτωλοακαρνάνων27 οπλαρχηγών. Υψηλός, ευρύστερνος, με μέσην λεπτήν, τα δε στήθη του λάσια,28 την κόμην μαύρην και μέχρι της μέσης μακράν, τους μύστακας μεγάλους, την ρίνα υπόγρυπον,29 τα μάτια μαύρα και μεγάλα. Τον απεκάλουν Κάλεσον,30 ονομασία η οποία δίδεται εις ωραίαν ράτσα αρνιών.»31

«Ἐκ τοῦ Κλινοβοῦ κατήγετο καὶ ὁ καπετὰν Λιακατᾶς, ὁ ἐπιλεγόμενος διὰ τὴν ὀμορφιά του “Κάλιασος”, γαμβρὸς ἐπὶ θυγατρὶ τοῦ καπετὰν Στουρνάρα.»32

Κάποια γράμματα πρέπει να έμαθε ο νεαρός Γρηγόρης είτε στη μονή Αγίων Αποστόλων Κλινοβού33 είτε στη μονή Χρυσίνου.34 Σώζεται μάλιστα και η αυτόγραφη υπογραφή του σε έγγραφο, όπως βλέπουμε και στην σχετική φωτογραφία: «Γληγόρης Ληακατάς».

 

Άλλωστε, ο Κλινοβός πρόσφερε γενικά ευκαιρίες μόρφωσης ακόμα και σε γυναίκες, όπως στην Μαρία, την αδερφή του Παϊσίου που είδαμε στην σχετική μελέτη μας35 και γυναίκα του προεστού Σταγών Γιαννάκη Καλαμπάκα.36

1809: Κόλι Κλινοβού

Κλινοβίτικο κόλι. Επεξεργασία χαρτογραφικών δεδομένων: Σπυρίδων Βλιώρας.

Προς το τέλος του έτους 1809 που πέρασε ο Άγγλος περιηγητής William Martin Leake (Γουλιέλμος Μαρτίνος Λήκιος) από την περιοχή της Καλαμπάκας ο καζάς των Τρικάλων ήταν διαιρεμένος σε οκτώ κόλια.37 Το ένα από αυτά ήταν του Κλινοβού, που μαζί με το κόλι της Πόρτας αποτελούσαν το αρματολίκι του Ασπροποτάμου. «Ο καζάς, δηλαδή το διαμέρισμα, των Τρικάλων διαιρείται σε οκτώ κόλια, σύμφωνα με το σύστημα διακυβέρνησης του Αλή πασά, τα οποία περιλαμβάνουν συνολικώς 180 οικισμούς. Η αστυνόμευση σε κάθε κόλι είναι κάτω από τις διαταγές του καπετάνιου των αρματολών. Τα κόλια αυτά είναι τα εξής: (…) 4) Του Κλινοβού, το οποίο εκτείνεται μέχρι τις πηγές του Αχελώου, στην Κρανιά και στο Χαλίκι, και περιλαμβάνει τον Κλινοβό, την Καστανιά και την Βεντίστα, στις θέσεις όπου περιέγραψα πιο πριν τους παραπόταμους του Πηνειού. Ταξίδι πέντε αυτά χωριά έχουν από 20 έως 300, περίπου, κατοίκους το καθένα. Το κόλι του Κλινοβού συνορεύει με το διαμέρισμα του Μαλακασίου του καζά των Ιωαννίνων. (…) Ο Κλινοβός και η Πόρτα αποτελούν την περιοχή που ονομάζεται Ασπροπόταμος.»39

Κάποια στιγμή πριν από τον Γρηγόρη Λιακατά κολιτζής Κλινοβού ήταν κάποιος Χρίστος Ροκάς, που σκοτώθηκε αργότερα κατά την πολιορκία του Νεοκάστρου από τον Ιμπραΐμ: «Ὁ Χρίστος Ροκᾶς,40 ὅστις παλαιόθεν εἶχεν τὸ δικαίωμα τῆς καπιτανίας Κλινοβοῦ.»41

1814(;): Ορισμός του Λιακατά ως κολιτζή Κλινοβού / 1815(;): Παντρειά Λιακατά με Ευαγγελή Στορνάρη


Όταν ήταν αρκετά νέος, ο Γρηγόρης Λιακατάς σκότωσε στη στάνη του στον Κλινοβό έναν Κλέφτη, τον οποίο καταδίωκε ο Αλή πασάς,42 προσφέροντάς του έτσι μεγάλη υπηρεσία. Μάλιστα, ο Αλή πασάς δέθηκε με την οικογένεια Λιακατά και έγινε κουνιάδος του Γρηγόρη, καθώς παντρεύτηκε ή τέλος πάντων είχε στο χαρέμι του43 και την όμορφη αδερφή του Γρηγόρη, την Δέσπω.44

Έτσι, στα 1814(;), όπως είδαμε πιο πάνω αλλά και στη μελέτη μας για τον Στορνάρη, ο Αλή πασάς έκανε τον Γρηγόρη Λιακατά κολιτζή του Κλινοβού —πιθανόν στη θέση του Χρίστου Ροκά— και ένα έτος αργότερα ανάγκασε τον Νικολό Στορνάρη, προκειμένου να μην έχουν αντιζηλίες οι δύο κολιτζήδες του Ασπροποτάμου, να παντρέψει την κόρη του Ευαγγελή46 με το νεαρό βλαχάκι, τον Κλινοβίτη Γρηγόρη Λιακατά.

Ο Στορνάρης, αν και αρχικά είχε ενδοιασμούς, τελικά δέχθηκε ασμένως τον γάμο αυτό.«Έτσι οι σχέσεις των δύο ανδρών, Νικολού Στορνάρη και Γρηγόρη Λιακατά, πεθερού και γαμπρού, θα γίνουν στενές και θα ακολουθήσουν, όπως θα δούμε, μια κοινή πορεία μέχρι τον θάνατό τους.»50

Από το σημείο αυτό και πέρα, «ὁ Γρηγόρης Λιακατᾶ καὶ Νάσιος Μάνταλος ἐθεωροῦντο ὅτι ἐκρέμαντο ἀπὸ τὰ νεύματα τοῦ Στορνάρη, καὶ οὕτως ἦτον.»51 Κι έτσι, πολλά γεγονότα και συμβάντα της ζωής του Γρηγόρη Λιακατά από δω και κάτω θα παραλείψουμε να τα αναφέρουμε λεπτομερώς, γιατί τα έχουμε εκθέσει ήδη στη μελέτη μας για τον Νικολό Στορνάρη.

Πηγές
«Ὁ Ἀλῆ πασᾶς μὲ ὑποχρέωσεν νὰ δεχθῶ εἰς τὸ τμῆμα τοῦ Κλινοβοῦ καπιτάνον τὸν Γρηγόρην Λιακατᾶν, γαμβρόν μου τώρα, τοῦ ὁποίου εἶχεν τὴν ἀδελφήν του εἰς τὸ παλάτι,52 καὶ διότι, νέος ὤν, ἐφόνευσεν εἰς τὴν στάνην των ἕναν περίφημον Κλέπτην, τὸν ἔδωκεν τὴν καπιτανίαν. Μετὰ ἕναν χρόνον μὲ ὑποχρέωσεν ὁ Ἀλῆς νὰ δώσω καὶ τὴν θυγατέρα μου Εὐαγγελὴν εἰς αὐτόν. Ἢ ἔπρεπεν νὰ φύγω ἢ ἔπρεπεν νὰ ἐνδώσω. Ἂν καὶ ὁ Γρηγόριος ἦτον ἕνα βλαχάκι, δὲν μὲ ἐφάνη τόσον παράξενον νὰ δώσω τὴν θυγατέραν μου εἰς αὐτόν, διότι τὸν θεωροῦσα τίμιον νέον καὶ ὅστις ἀπὸ τὴν στάνην του ἔλαβεν τὸν τίτλον καὶ ὄχι ἀπὸ τὴν αὐλὴν τοῦ Ἀλῆ πασᾶ. Τὸ ὑποσχέθηκα· μὲ τοῦτο ἐνδυνάμωσα περισσότερον, καὶ ὅλας τὰς ὑποθέσεις του ὁ Ἀλῆ πασᾶς τὰς ἐπιφόρτιζεν εἰς ἐμένα.»53

«Ἀναγκασμένος (διὰ νὰ μὴν ἔχῃ ἀντίζηλον ἐχθρὸν πατρικὸν εἰς τὸ πλευρόν του) ἐνέδωσε νὰ νυμφευθῇ, κατ’ εἰσήγησιν τοῦ Ἀλῆ πασᾶ, ὁ Γρηγόρης Λιακατᾶ, νέος καπιτάνος, βλαχόπουλον, τὴν θυγατέρα του καὶ ἐστήριξε ἕνα γαμβρόν του πλέον εἰς τὸ τμῆμα τοῦ Κλινοβοῦ. Ἡμέραν παρ’ ἡμέραν προχωρῶν, διετήρησεν ἑαυτὸν καὶ τὴν οἰκογένειαν καὶ τοὺς ὑπ’ αὐτὸν ἀβλαβεῖς μεταξὺ τῶν ἀντικρούσεων τοῦ πατρὸς Ἀλῆ καὶ τοῦ υἱοῦ Βελῆ πασᾶ.»54

1816.10.02: Έγγραφο 903 αρχείου Αλή πασά
Στις 2 Οκτωβρίου του 1816 ο Γρηγόρης Λιακατάς αναφέρεται πρώτη φορά ως αρματολός σε αρτζουχάλι του προεστού Τρικάλων Δημητράκη Γιαννακού προς τον Αλή πασά με το οποίο τον ενημερώνει πως ο Δήμος Τζατζάγιας, που ο Αλής πρόσταξε να τον συλλάβουν, έχει καταφύγει στα Κούτσενα υπό την προστασία του Στορνάρη. «Εἶναι καὶ ὁ καπετὰν Γληγόρης (Λιακατάς) ἐκεῖ, καὶ ἐκεῖ ἀρχίνησεν καὶ κάμνῃ τὰ κακά του θελήματα καὶ προδοσίες. (…) Ἀκόμα, ἀφέντη μου, ἂν εἶναι ὁρισμός σου νὰ προστάξῃς τὸν καπετὰν Γληγόρη νὰ σοὶ τὸν στείλῃ τὸν Τζατζάιαν, ὅτι τὸν ἔχει στὸ χέρι του.»55

1819: Μύηση στην Φιλική Εταιρεία

Η σφραγίδα της Φιλικής Εταιρείας.

Γύρω στα 1819 ο Χριστόδουλος Χατζηπέτρος, αφού μυήθηκε ο ίδιος στη Φιλική Εταιρεία, συνέβαλε στη συνέχεια στη μύηση πολλών Ασπροποταμιτών, μεταξύ των οποίων και των Κλινοβιτών Γρηγόρη Λιακατά56 και παπα–Θανάση Οικονόμου.57

«Και στην περιοχή του Κλινοβού, όπως και στ’ άλλα μέρη της Ελλάδας, διαδόθηκαν οι ιδέες της Φιλικής Εταιρείας. Από τους σπουδαιότερους κήρυκες της Επανάστασης και απόστολος της Φιλικής στο Κλινοβό κόλι ήταν ο παπα–Θανάσης Οικονόμου, που μετέδωσε την επαναστατική φλόγα στο τμήμα του Κλινοβού και μύησε πολλούς ιερωμένους της περιοχής και των Μετεώρων. Αυτός επίσης χρηματοδότησε, με την τεράστια περιουσία του, και τα πρώτα επαναστατικά κινήματα του Γρηγόρη Λιακατά στον Κλινοβό. Ο παπα–Θανάσης Οικονόμου είχε τόση μεγάλη πολιτική επιρροή στην περιφέρεια, ώστε αυτός μόνο βοήθησε τον Γρηγόρη Λιακατά να συστήσει ένα στρατιωτικό σώμα και να προκαταλάβει, στο όρος Πίνδος, τη θέση Κρύα Βρύση, για να μπορέσει έτσι να φράξει τον δρόμο της Ηπείρου προς τη Θεσσαλία. Και όχι μόνον προσωπικά ήταν παρών σ’ όλες αυτές τις κινήσεις, αλλά και προκατέβαλε κι άλλες χιλιάδες γρόσια, για την ενίσχυση του Αγώνα.»58

1821.07.05: Επανάσταση στον Ασπροπόταμο
Στις αρχές Ιουλίου του 1821 ο Γρηγόρης Λιακατάς ετοιμάζεται να μετάσχει στην ασπροποταμίτικη Επανάσταση εναντίον των Τούρκων (όπως λεπτομερώς εκθέσαμε στο Βλιώρας 2021 (Στορνάρης)). Στις 3 Ιουλίου γράφει μια αυτόγραφη επιστολή προς τους Γιαννάκη Ράγκο και <a href=”http://dimitrioskaratzenis.gr/books.php?book=mitros-kai-giannakis-koutelidas” style=”padding: 0px; margin: 0px; box-sizing: border-box; font-family: “Lucid

Προσθέστε στους σελιδοδείκτες το μόνιμο σύνδεσμο.

Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.